|
De Veluwe
Geschiedenis
 In de verschillende ijstijden, duizenden jaren geleden, werd een
groot deel van Nederland met een dikke laag ijs bedekt. Als een reuzenbulldozer duwde het ijs grond voor zich uit en zorgde voor flinke heuvels. Zo ontstond de Veluwe.
Na de ijstijden begonnen er bossen op de Veluwe te groeien en ontstonden vele beekjes. Vanaf de steentijd en de bronstijd werden langs deze beken de eerste dorpjes gebouwd. Uit deze
periode stammen de grafheuvels die je nog steeds op de Veluwe kunt vinden. Ook werden toen de eerste akkers aangelegd voor het verbouwen van voedsel. Vanaf de ijzertijd kwamen er steeds
meer akkers bij. Toen zijn de zogenaamde ‘celtic fields’ aangelegd: vierkante akkertjes met wallen eromheen. De meeste celtic fields zijn nu verdwenen, maar bij Vaassen, Wekerom en Bennekom kun je ze nog herkennen.
In de loop der tijd verdween steeds meer bos op de Veluwe: om akkers aan te leggen, maar ook om van het hout houtskool te branden. Dit werd gebruikt bij het smelten van ijzer.
Door het kappen van het bos en het grazen van vee werden de bossen steeds opener en begon er heide te groeien. Op de heidevelden die zo ontstonden ging men schapen houden. Deze dieren leverden wol en
vlees, maar ook mest voor op de akkers.  Overdag graasden de schapen op de heidevelden en ’s nachts verbleven zij in de schaapskooi, ook wel potstal genoemd. Op de vloer legde men afgestoken stukken
heidegrond (plaggen). Deze plaggen namen de keutels en de urine van de schapen op. Steeds werden er nieuwe lagen plaggen overheen gelegd, totdat de stal tot aan het dak toe was gevuld. Dan haalden de boeren de
vruchtbare massa uit de stal en verspreidden die als mest over de akkers. Op plaatsen waar eeuwenlang op deze manier aan akkerbouw is gedaan, is de bodem soms wel tot een meter opgehoogd! Deze akkers
worden ook wel bolle essen genoemd.
Omdat de boeren de heide telkens opnieuw afplagden, verdwenen de voedingsstoffen uit de grond. Door het grazen van te veel schapen werd dit nog versterkt. De planten en struiken verdwenen en wat overbleef
waren zandgebieden. Als het hard waaide begon het zand te stuiven. Akkers en bos verdwenen onder een dikke laag stuifzand. Het zand zorgde dus voor veel overlast. Aan het begin van de 19de eeuw is men
nieuw bos gaan aanplanten om het zand vast te leggen. Zo kon het niet meer wegwaaien. Voor de aanplant van bos werden vooral veel dennen en later ook sparren gebruikt. Aan het eind van de 19de
eeuw was een groot deel van de Veluwe weer met bos bedekt. Toen kwam ook een eind aan de heidebegrazing door schapen. Door de uitvinding van kunstmest en de invoer van goedkope wol uit
Australië en Nieuw Zeeland waren schapen niet meer nodig. Op een groot deel van de Veluwe verdween het bijzondere Veluws heideschaap.
De Veluwe nu
Zand
 Wat er nu op de Veluwe nog over is van heide en
zandverstuivingen is maar een heel klein gedeelte van wat er vroeger was. Het Wekeromse Zand, Kootwijkerzand, Hulhorsterzand en De Haere zijn plekken op de Veluwe waar nog levend stuifzand
aanwezig is. Op de Hoge Veluwe heeft men pas geleden dichtgegroeid stuifzand weer open gekapt.
In het stuifzand kunnen maar weinig dieren en planten overleven. Dit komt door de grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht. Er komen dan ook veel bijzondere
soorten voor. Voorbeelden van bijzondere planten zijn korstmossen en klein warkuid. Daarnaast komen er ook veel zeldzame paddestoelen voor, zoals gele
ridderzwam, witbruine ridderzwam, dennesatijnzwam en sparrestinktaailing. Op plaatsen waar het stuifzand overgaat in heide zie je bijzondere vogels als de klapekster en de nachtzwaluw.
Heide
Een voorbeeld van een mooi heideterrein op de Veluwe is de Loenermark. Net als in het overige deel van de Veluwe verdween ook hier de kudde Veluwse heideschapen. De gemeente Apeldoorn liet vanaf 1990
namelijk Schotse runderen op de heide grazen in plaats van schapen. Veel mensen uit Loenen begonnen te protesteren. De Stichting Schaapskudde Loenen werd opgericht om de schapen weer terug te krijgen.
Met resultaat, want sinds 1993 heeft Loenen weer een eigen kudde heideschapen. Iedere morgen trekt de schaapsherder vanuit de kooi met zijn kudde de heide op. De kudde is nu in beheer bij Geldersch Landschap.
Voor een heidegebied is het belangrijk dat er schapen of moeflons (soort geiten) grazen. Door de begrazing krijgen heideplantjes een nieuwe kans en zie je plantjes van verschillende hoogte en leeftijd. Zij
worden afgewisseld met grassen, kruiden en mossen.  Deze verscheidenheid aan planten is aantrekkelijk
voor zangvogels, knaagdieren, vlinders en reptielen. De schapen zijn ook belangrijk voor de verspreiding van zaadjes van allerlei planten. Met hun vacht, hun hoeven en
in hun keutels nemen zij zaadjes mee. Op andere plekken komen de zaadjes weer op de grond terecht en kunnen ze gaan groeien.
Ieder voorjaar organiseert Geldersch Landschap samen met de Stichting Schaapskudde Loenen een lammetjesdag. Op die dag dartelen zo’n 160 lammetjes rond, die geaaid en gevoerd mogen worden. De herder
kan je op die dag dan ook alles vertellen over de schaapskudde en het leven van een herder. En ook laat hij zien hoe hij met zijn honden de schapen bij elkaar houdt en stuurt.
Water
Langs de randen van de Veluwe ontspringen veel beken. Adellijke en andere belangrijke mensen bouwden buitenhuizen op de oevers en gebruikten het water in hun tuin of park. Kasteel Rosendael, in de buurt van Arnhem, is daar een prachtig voorbeeld van.
Het water van de beek voedt daar vijvers, watervallen, beekjes en fonteinen. Daarnaast had het water op Rosendael vroeger nog een functie: de kasteelbewoners
zaagden in de winter ijs uit de vijvers en beken. Dit werd bewaard in de ijskelder. Omdat de muren van de kelder zo dik waren, smolt het ijs heel langzaam. Zo had je ’s zomers nog ijs!
Naast buitenhuizen werden langs de beken ook molens gebouwd. Deze werden door waterkracht aangedreven. Er waren onder andere papiermolens en kopermolens. In
de loop der jaren zijn veel van deze molens verdwenen. Er zijn er nog maar een paar over.
Meer info over de Veluwe
- Herten en reeen op de Veluwe
- Heide op de Veluwe, Veluwse heideschapen
- Het wilde zwijn.
|
